Miqren — mərkəzi sinir sisteminin funksional pozğunluğu ilə səciyyələnən, təkrarlanan və çox vaxt birtərəfli baş ağrısı tutmaları ilə müşayiət olunan neyroloji xəstəlikdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, miqren dünya əhalisinin təxminən 15%-də müşahidə olunur və xüsusilə 20–50 yaş arası qadınlarda daha çox rast gəlinir. Xəstəliyin klinik təzahürləri yalnız ağrı ilə məhdudlaşmır; miqren çoxkomponentli simptom kompleksi ilə xarakterizə olunur və xəstənin həyat keyfiyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir.
Miqrenin patofizioloji əsasları
Miqrenin patogenezində əsasən trigeminovaskulyar sistemin aktivləşməsi, neyropeptidlərin ifrazı (xüsusilə kalsitonin geninə bağlı peptid – CGRP) və beyin damarlarının genişlənməsi mühüm rol oynayır. Əlavə olaraq, kortikal yayılma depresiyası — yəni sinir hüceyrələrinin ardıcıl depolarizasiyası və sonrakı inhibisiyası — miqren aurasının yaranması ilə əlaqələndirilir.
Miqrenin əsas formaları
Miqren iki əsas forma üzrə qruplaşdırılır:
Aurasız miqren (Migraine without aura) — halların təxminən 70–80%-ni təşkil edir.
Auralı miqren (Migraine with aura) — vizual, sensor və ya nitq pozğunluqları ilə müşayiət olunur.
Bu fərq simptomatikanın və klinik gedişin qiymətləndirilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Miqrenin əsas simptom mərhələləri
Miqrenin simptomları dörd mərhələdə qiymətləndirilir: prodrom, aura, baş ağrısı və postdrom mərhələləri. Hər mərhələ özünəməxsus klinik xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur.
1. Prodrom mərhələsi
Prodrom mərhələsi baş ağrısından 12–48 saat əvvəl baş verir və xəstələrin təxminən 60%-də müşahidə olunur. Bu mərhələdə aşağıdakı simptomlar qeyd olunur:
Yorğunluq və yuxululuq
İştahanın dəyişməsi (xüsusilə şirin qidalara meyl)
Boyun və çiyin gərginliyi
Diurez və susuzluq hissinin artması
Konsentrasiya və diqqət pozğunluğu
Bu dəyişikliklər hipotalamus və limbik sistemdə baş verən erkən neyrobiokimyəvi proseslərlə əlaqədardır.
2. Aura mərhələsi
Auralı miqren xəstələrinin təxminən 25–30%-də müşahidə olunur. Aura — beyin korteksinin keçici və geriyə dönən disfunksiyası nəticəsində yaranan nevroloji simptomlardır. Aura adətən 5–60 dəqiqə davam edir.
Ən çox rast gəlinən aura əlamətləri bunlardır:
Vizual aura: parlaq işıqlar, ziqzaq xətlər, görmə sahəsində “kor nöqtələr” (skotoma)
Sensor aura: əl, üz və ya dil bölgəsində paresteziyalar (hissiyat pozğunluğu)
Nitq pozğunluğu: afaziya, yəni söz tapmaqda çətinlik
Motor aura: nadir hallarda ətraflarda zəiflik
3. Baş ağrısı mərhələsi
Miqrenin ən xarakterik mərhələsi baş ağrısıdır. Ağrı adətən birtərəfli, pulsasiyaedici və orta və ya yüksək intensivlikli olur.
Baş ağrısı mərhələsində aşağıdakı əlamətlər müşahidə edilir:
Başın bir tərəfində (çox vaxt gicgah və ya göz ətrafında) ağrı
Fiziki fəaliyyətlə ağrının güclənməsi
Bulantı və qusma
İşığa (fotofobiya) və səsə (fonofobiya) qarşı həssaslıq
İştahanın azalması və başgicəllənmə
Bu mərhələdə CGRP, substansiya P və neurokinin A kimi neyropeptidlərin ifrazı ağrının yaranmasında mühüm rol oynayır.
4. Postdrom mərhələsi
Baş ağrısından sonra xəstələrin təxminən 80%-də postdrom mərhələsi qeyd olunur. Xəstələr bu mərhələdə özlərini “yorğun” və ya “boşalmış” kimi hiss edirlər.
Əlavə simptomlara daxildir:
Konsentrasiya çətinliyi
Əhval dəyişkənliyi
Boyun və başda qalıq ağrılar
Yuxululuq və susuzluq hissi
Miqrenin diaqnostik meyarları
Beynəlxalq Baş Ağrısı Təsnifatına görə, miqren diaqnozu üçün aşağıdakı meyarların ən azı beş dəfə təkrarlanması vacibdir:
- Baş ağrısı 4–72 saat davam etməlidir.
- Aşağıdakı xüsusiyyətlərdən ən azı ikisi olmalıdır:
Birtərəfli lokalizasiya
Pulsasiyaedici ağrı
Orta və ya güclü intensivlik
Fiziki fəaliyyətlə ağrının artması - Aşağıdakı simptomlardan biri və ya hər ikisi müşahidə olunur:
Bulantı və/və ya qusma
Fotofobiya və fonofobiya
Differensial diaqnostika
Miqreni digər baş ağrısı növlərindən ayırmaq vacibdir. Ən çox gərginlik tipi baş ağrısı və klaster baş ağrısı ilə differensiasiya aparılır.
Miqren: Birtərəfli, pulsasiyaedici, orta və ya güclü intensivlikli ağrılar; bulantı və fotofobiya müşahidə olunur.
Gərginlik tipi baş ağrısı: İkitərəfli, sıxıcı və basıcı xarakterli ağrılar; adətən fotofobiya olmur.
Klaster ağrısı: Göz və alın ətrafında dərin, deşici ağrılar; göz yaşarması və burun axması ilə müşayiət olunur.